Opracowali Stanisław Leszczyński i Andrzej Urbanik
Na podstawie "Historia radiologii polskiej na tle radiologii światowej"- pod redakcją Stanisława Leszczyńskiego (Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2000)

Początki radiologii w Polsce wiek XIX
Lata 1901-1939

Od roku 1939

Ogromnym ciosem dla polskiej radiologii była II Wojna Światowa. Życie straciło wielu, w tym także wybitnych, radiologów (działania wojenne, Gestapo, obozy śmierci, getta, Powstanie Warszawskie, masowe mordy - Katyń i inne miejsca, w wyniku wywózek do ZSRR). Uległo zniszczeniu zaplecze techniczne, a wiele placówek radiologicznych legło w gruzach. Mimo ogromnych strat i bezprzykładnego terroru, jakich doznała Polska, stworzono struktury "państwa podziemnego" - m. innymi tajną administrację oraz armię. Znalazło się także miejsce dla nauki w tym szkolenia studentów medycyny. W Warszawie zorganizowano tajne nauczanie medycyny. Istniały trzy ośrodki: tzw. Prywatna Zawodowa Szkoła dla Pomocniczego Personelu Medycznego (nazwa, nie oddająca uniwersyteckiego charakteru miała zmylić Niemców) dr Jana Zaorskiego, Tajny Uniwersytet Warszawski i Tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich (założony przez profesorów wysiedlonych z Poznania). W nauczanie radiologii były zaangażowane pracownie radiologiczne większości warszawskich szpitali akademickich i grono radiologów (m. inn. W. Zawadowski, M. Werkenthin, W. Bądzińska, W. Ciećwierz, W. Kuźma, B. Słomówna). W sumie w tajnym nauczaniu medycyny, w czasie wojny w Warszawie, brało udział ponad 3000 studentów. Po wybuchu Powstania Warszawskiego Tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich kontynuował swoją działalność w Krakowie. Radiologii nauczał tam prof. Karol Mayer. Po opuszczeniu Poznania wojnę spędził w Krakowie, gdzie pracował nad projektem "pocisku rakietowego dużej mocy". Innym ważnym ośrodkiem kształcenia lekarzy polskich w czasie II Wojny Światowej był powołany w 1941 roku Polski Wydział Lekarski na Uniwersytecie w Edynburgu. Radiologii nauczali doc. Adam Elektorowicz oraz dr Jan Kochanowski, którzy dotarli tam z polskim wojskiem.
Tragedia Holokaustu nie ominęła polskich radiologów pochodzenia żydowskiego. Przykładem są losy dr Natana Mesza. Od 1918 był kierownikiem stworzonego przez siebie oddziału radiologicznego Szpitala Żydowskiego w Warszawie. W 1940 roku przeniósł swój oddział wraz z całym szpitalem do getta. Tam, w najcięższych warunkach, pracował aż do ostatnich chwil jego istnienia, prowadząc diagnostykę a także nauczanie studentów pochodzenia żydowskiego, którzy uczęszczali na kursy prowadzone przez profesora Uniwersytetu Warszawskiego, Juliana Zweibauma.
Podczas II Wojny Światowej pracownie radiologiczne w Polsce często spełniały nieoczekiwaną rolę. Ze względu na swoją specyfikę (ciemnie) odgrywały ważną rolę jako punkty kontaktowe ruchu oporu.
Po zakończeniu wojny Polska, wskutek uzgodnień Aliantów w Jałcie, znalazła się za "Żelazną Kurtyną" w strefie wpływów sowieckich. Ograniczenie kontaktów ze swiatową nauką i brak dostępu do nowoczesnego sprzętu w znacznym stopniu utrudniał rozwój polskiej radiologii. Mimo tego rozwijała się ona przez cały czas na miarę ówczesnych możliwości.
Wyposażenie polskich zakładów radiologii opierało się w przeważającej większości na sprzęcie produkcji krajowej (Zakłady Producji Aparatury Rentgenowskiej FARUM) oraz wyrobach krajów Europy Wschodniej (Niemiecka Republika Demokratyczna, Węgry, Czechosłowacja). Produkcji krajowej były także filmy i odczynniki rentgenowskie (Zakłady Fotochemiczne FOTON w Warszawie i Bydgoszczy) oraz środki kontrastowe (jonowy środek donaczyniowy Uropolinum produkowany w Starogardzie Gdańskim) czy środki do badania przewodu pokarmowego (Baryt). Dopiero w latach 70. XX wieku zaczęto wprowadzać aparaturę a następnie filmy, odczynniki a także środki kontrastowe produkcji światowych firm.

Ogromna rolę w powojennej historii polskiej radiologii odegrał prof. Witold Zawadowski, który w Warszawie stworzył centrum kształcenia dla lekarzy z całej Polski, którzy zdecydowali się specjalizować w radiologii. Dzięki temu było możliwe szybkie odrodzenie się tej dyscypliny medycyny w całym kraju.
 

 
Podręcznik "Neuroradiologia"
Ryszarda Chrzanowskiego

Jakkolwiek przed rokiem 1939, wykonywano badania radiologiczne dla potrzeb neurologii czy neurochirurgii to powstanie polskiej neuroradiologii związane jest z działalnością profesor Stanisławy Spettowej. W ciągu 26 pracowitych lat (od 1946) w krakowskim szpitalu uniwersyteckim stworzyła polską szkołę neuradiologii. Do światowego piśmiennictwa wprowadziła razem z neurochirurgiem profesorem Kunickim, termin "guz obszaru środkowego". Jej następca doc. Ryszard Chrzanowski był autorem pierwszego polskiego podręcznika do neuroradiologii, wydanego w 1970 przez Polskie Zakłady Wydawnictw Lekarskich.

Profesor Stanisława Spettowa (1902-1994)

W końcu lat 30. Dr Edward Matuszek z Warszawy rozpoczął opracowywanie otrzymywania "zdjęć warstwowych o dowolnej krzywiźnie lub załamaniu powierzchni przekroju". Przeprowadził szereg żmudnych eksperymentów i matematycznych obliczeń. Wojna zahamowała prace ale w roku 1949, na posiedzeniu warszawskiego oddziału PLTR przedstawił swoją metodę. Zaprezentował rentgenogramy warstwowe krzywin gipsowego modelu twarzoczaszki, wykonane aparatem własnej konstrukcji. W urządzeniu tym ruchome były obiekt badany i błona rentgenowska; źródło promieniowania było nieruchome. Choroba umiemożliwiła kontynuowanie dalszych prac i spowodowała wycofanie się dr Matuszka z życia zawodowego - zmarł w 1952 roku. Niestety choroba dr Matuszka a także trudność w kontaktach zagranicznych w owym czasie, spowodowały, że jego osiągnięcia nie doczekały się szerszego upowszechnienia a wyprzedziły wprowadzenie metody pantomografii w latach 50. przez Paatero z Finlandii.
 

W latach 1947-81 Kierownikiem Zakładu Radiologii Instytutu Onkologii w Warszawie był profesor Janusz Buraczewski. Stworzył on szkołę polskiej radiologii onkologicznej. Był twórcą metody określonej jako "makroskopowa diagnostyka tkankowa". Szczególnie interesował się diagnostyką guzów kości. Razem z dr Dąbską był autorem pierwszego na świecie opracowania symptomatologii torbieli aneuryzmatycznej (Dąbska M., Buraczewski J. Aneurysmal bone cyst - pathology, clinical course and radiologic appearances. Cancer 1969, 23:371) Stworzył także pierwszy w Polsce Rejestr Guzów Kości. Zainicjował badania mikroradiograficzne wycinków zmian kostnych (od lat 70. program badań realizowała prof. Janina Dziukowa, następca profesora).

Na początku lat 60. prof. Buraczewski rozpoczął badania kserograficzne. Były one wykonywane aparatem Xerofot - Piast skonstruowanym wspólnie z pracownikami Katedry Fizyki Politechniki Warszawskiej (Szymańska W. - red. Elektrofografia. Warszawa. 1965 Wyd. Naukowo-Techniczne). Ta pionierska działalność umożliwiła w latach 70. - przy użyciu nowoczesnej wtedy aparatury - rozpoczęcie badań kseroradiograficznych a w roku 1975, po raz pierwszy w Polsce, badań mammograficznych (kseromammografia).

Prof. Buraczewski był redaktorem monografii "Radiodiagnostyka zmian nowotworowych" (Buraczewski J. red. Radiodiagnostyka zmian nowotworowych. Warszawa. PZWL, wyd. 1977 i 1987).
   
 

Dr Janusz Bowkiewicz
(1928-1992)
 

Obrazy pierwszej polskiej
angioplastyki (1967)

Profesor Leszek Filipczyński
(1923-)

Badania ultrasonograficzne były w Polsce wykonywane w latach 60. (głównie w zakresie ginekologii i położnictwa) Znaczący wkład do światowej ultrasonografii wniósł zespół kierowny przez profesora Leszka Filipczyńskiego z Warszawy. W 1966 wyprodukowano pierwszy polski ultrasonograf. W 1969 wykonano pierwsze w świecie badanie USG gałki ocznej
Filipczyński L: Coumpound and Rapid Scan Ultrasonic Imaging of Eye Structures. In: Ophtalmic Ultrasound Proc. Ultrasonography in Ophtalmology. (Ed.) R. Sarin Mosby. St. Louis, 196: 207-212
a w 1976 dokonano, także po raz pierwszy w świecie, pomiaru przepływu krwi w tętnicy przy pomocy techniki USG.
Nowicki A: Ultrasonic Pulse Doppler Method in Blood Flow. Measurement. Archives of Acoustics, 1977; 2, 4:305-323

Pierwszy tomograf komputerowy w Polsce zainstalowano w roku 1979 w Zakładzie Radiologii Akademii Medycznej w Poznaniu.

Pierwsze obrazy MR uzyskane
na systemie stworzonym
w Instytucie Fizyki Jądrowej
w Krakowie (1986)

W roku 1991 zainstalowano dwa systemy MR w Warszawie (Zakłady Radiologii Szpitala Kolejowego oraz Instytutu Neuropsychologii).
Przy tej okazji należy przypomnieć, że w 1985, w Krakowie, grupa naukowców pod kierunkiem prof. Andrzeja Jasińskiego (Zakład Radiospektroskopii Instytutu Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego) rozpoczęła prace badawcze w celu stworzenia polskiego MR. Prace uwieńczone zostały sukcesem - uruchomiono system oparty o stały magnes 0.6 T, z własnej konstrukcji konsolą w standardzie CAMAC i minikomputerem z własnym oprogramowaniem. Pierwsze obrazy roślin i małych zwierząt uzyskano w 1986 i zaprezentowano na Seminarium NMR i jego zastosowań w Krakowie. System został zmodernizowany w 1992; wymieniono magnes na nadprzewodzący (6,3 T/53 mm) a także uruchomiono opcje mikroskopii MR.

W 1995, w 100 lecie odkrycia promieni X, w Łodzi odbył się XXXIV Kongres Radiologów Polskich. Z tej okazji wydano reprint pierwszego polskiego tłumaczenia komunikatu Roentgena (wydany 30.01.1896) autorstwa dr Stanisława Srebrnego.
 

W 1996 roku w Krakowie, w 100 lecie powstania polskiej radiologii, która narodziła się w tym mieście, zorganizowano jubileuszową wystawę w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
 

W 1998 w Zakładzie Radiologii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie zostały zainstalowane pierwsze w Polsce systemy do teleradiologii a także RIS (uzupełniony w 2000 o PACS).
 

W 1999 dokonano gruntownej reformy specjalizacji w zakresie radiologii-diagnostyki obrazowej. Wprowadzono nowy program szkolenia jak również scentralizowany system egzaminowania - centralny egzamin testowy (od 2000) i zunifikowany egzamin praktyczny przeprowadzany na monitorach komputerowych (od 2003).

 
W 1999 uruchomiono internetową stronę polskiej radiologii www.polradiologia.org

Historia radiologii polskiej
na tle radiologii światowe" (Kraków 2000)
 

W 2000, pod redakcją profesora Stanisława Leszczyńskiego wydano dzieło "Historia radiologii polskiej na tle radiologii światowej" (wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków).

2001 - Przyznano medal im. Borysa Rajewskiego dla profesora Bogdana Pruszyńskiego. Jest to najwyższe odznaczenie radiologiczne w Europie przyznawane za znaczący wkład w rozwój radiologii europejskiej

W 2003 w Bydgoskiem Centrum Onkologii uruchomiono pierwszą w Polsce instalację PET/CT