Marciński A: Początki i rozwój radiologii pediatrycznej w Polsce. Pediatria Polska 1991; LXVI, 9-10: 148-152
Profesor Antoni Cieszyński
(1882-1941)
Izometria Cieszyńskiego
(schemat)
1907 ogłoszona została reguła izometrii, która stanowiła
przewrót w tworzącej się radiologii stomatologicznej, pozwalając na wykonywanie
na filmie zdjęć rtg zębów o rzeczywistej długości. Opracował ją Polak
Antoni Cieszyński, profesor stomatologii Uniwersytetu we Lwowie. Po studiach
pracował w Instytucie Dentystycznym w Monachium. Był autorem wielu udoskonaleń
technicznych. Między innymi kasety do zdjęć stereoskopowych, wspornika
do zdjęć pozaustnych, przytrzymywaczy filmów wewnątrzustnych, miarki do
bezpośredniego odczytywania odległości filmu od ogniska oraz czapki z
tabliczką ułatwiającą ustawienie promienia głównego do zdjęć typowych
czaszki. W 1907 opracował pierwszy w świecie atlas radiologii stomatologicznej.
Działalność Cieszyńskiego pozwoliła stworzyć podwaliny radiologii stomatologicznej.
W 1926 wydał własny podręcznik radiologii stomatologicznej.
Cieszyński A: Beitrage zu intraoralen Aufnahmen der Zahne. I. Die
Einstellung des Huptstrahes bei intraoralen Zahnaufnamen mittels einwr
Orientierungstafel, 1907
Cieszyński A: Beitrage zur Technik bei Zahnaufnahmen mittel Rontgenstralen.
Cor. F. Z, 1907; 4: 289-303
Cieszyński A: Zastosowanie promieni Roentgena w dentystyce w celach rozpoznawczych.
Kronika Dentystyczna 1908; 11:36
Cieszyński A: Verbesserte Modelle von Filmhaltern fur Zahnaufnahmen mittels
Rontgenstrahlen. Deut. Zahnarztl. Woch. 1909; 8: 668-670
Cieszyński A: Atlas radiologiczny zdjęć dentystycznych. Pierwszy atlas
zdjęć rentgenowskich dentystycznych, wystawiony z okazji X Zjazdu Lekarzy
i Przyrodników Polskich we Lwowie w 1907- oryginał w zbiorach Dentyst.
Uniw. Monachijskiego
Prof. Bronisław Sabat
(1871-1953)
Schemat urządzenia
do endoradiologii
(Sabat 1911)
Schemat rentgenokimografu
(Sabat 1929)
Znaczące zasługi w rozwoju światowej radiologii położył profesor Bronisław Sabat. Początkowo pracował we Lwowie a następnie w Warszawie. Był prekursorem nowych technik. W 1911 opracował metodę rentgenokimografii, która pozwalała na zapis przebiegu zjawisk ruchowych narządów wewnętrznych a szczególnie serca i dużych naczyń. Uzyskał na nią patent (Nr 27, 891, Kl 57a, 56, 1935, 17. VI). Wynaleziony przez siebie kimograf opisał następująco: "Dwie równoległe do siebie, parę milimetrów od siebie oddalone taśmowate listwy metalowe - o dostatecznej grubości by nie przepuszczały promieni Roentgena np. ołowiowe o grubości 1 mm - z których jedna jest w środku długości jest przekrojona poprzecznie w kierunku prosyopadłym do jej długości, są ze sobą brzegami ruchomo połączone w ten sposób, że obie połowy listwy przekrojonek dadzą się od siebie dowolnie oddalać. Między tymi połowkami przez dowolne ich przesuwanie ponad listwą nieprzekrojoną możemy utworzyć prostokątną szparę dowolnej szerokości. Między tymi listwami znajduje się taśma filmu lub papieru fotograficznego, którą za pomocą przyrządu zegarowego można z dowolną chyżością między listwami w kierunku ich długości przesuwać, rozwijając ją z jednego walca, a nawijając na drugi"
Sabat B: Metoda rentgenokimograficznego registrowania ruchów przepony, serca i tętnicy głównej. Lwowski Tygodnik Lekarski 1911; 28:395-396
Sabat B: Uber ein Verfahren der roentgenographishen Darstellung der Bewegungen innerer Organe (des Herzens, der Aorta, des Zwerchfells). Fortschritte auf dem gebiete der Roentgenstrahlen 1913; 20: 42-44
Inną metodą wynalezioną przez Sabata była endoradiologia. We wstępie do swojego artykułu tak opisał nową metodę: "Praca niniejsza jest doniesieniem tymczasowem o nowej, przezemnie technicznie opracowanej metodzie rentgenograficznej, polegającej na tem, że zdjęcie rentgenowskie robi się na filmach, wprowadzonych za pomocą odpowiednio skonstruowanych trzymadeł do światła narządów jamowych, jak prostnicy, żoładka lub przełyku"
Sabat B: O rentgenografii śródnarządowej, w szczególności śródprostnicej i śródżołądkowej. Polski Przegląd Radiologii 1929; 4: 237-242
Sabat B: Intrarektale Radiographie (Verfahren, Apparat, technik, Indikationen u. Ergebnisse). Fortschritte auf dem Gebiete der Roentgenstrahlen 1936; 53: 143-165
Profesor Sabat odebrał bardzo wszechstronne wykształcenie. Studiował w Monachium pod kierunkiem K.W. Roentgena, w Paryżu pracował w laboratoriach Henryka Becquerela oraz Marii i Piotra Curie. Specjalizację z zakresu radiologii zdobył w Wiedniu pod nadzorem Guido Holzknechta, jednego z pionierów radiologii.
Profesor Karol Mayer
(1882-1946)
Praca profesora Mayera
(Kraków 1916)
Opis metody otrzymywania zdjęć
warstwowych wg. Mayera (Kraków 1916)
Pierwszym polskim lekarzem, który został profesorem w dziedzinie radiologii
był Karol Mayer. W 1921 objął kierownictwo Katedry Radiologii Uniwersytetu
w Poznaniu. Mayer ukończył wydział lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego
w Krakowie i do roku 1921 pracował w krakowskiej uniwersyteckiej klinice
lekarskiej kierowanej przez prof. Jaworskiego. W roku 1914 opatentował
w Niemczech (Patentschrift Nr 274790) własnego pomysłu lampę rtg zaopatrzoną
w dwie lub więcej anod (Fortschr. Roengenstr., 1916; 21:318). W 1914,
na zjeździe we Lwowie przedstawił zasady uzyskiwania obrazów w technice
tomograficznej. W książce "Radiologiczne rozpoznanie różniczkowe chorób
serca i aorty z uwzględnieniem własnych metod badania" opublikowanej
w 1916 w Krakowie przez wydawnictwo Gebethner & Wolf opisał zasady,
sposób wykonywania oraz przedstawił wykonane przez siebie tomogramy. W
ten sposób wyprzedził o kilka lat światową radiologię. Niestety jego dokonania
nie zostały zauważone przez światowa naukę. W 1926 przedstawił ciekawe
zastosowanie swojej metody - możliwość wykrywania związków metali ciężkich
w przewodzie pokarmowym i w wątrobie (Badanie rentgenowskie i radowe w
otruciach) w przypadkach otruć.
W 1929 Mayer opatentował przesłony przeciwrozproszeniowe własnego pomysłu. Szczególnie ciekawa była ta w formie ruchomego sita. W roku 1930 zaprezentował także pomysł przedłużenia świecenia ekranu rtg przy pomocy podwyższenia temperatury.
Obrazy tomograficzne klatki piersiowej
wg. Mayera (Kraków 1916)
Maria Skłodowska-Curie
(1867-1934)
W tym okresie w Paryżu działała Maria Skłodowska-Curie (ur. 1867 w Warszawie).
Była jedną z pierwszych kobiet, które zyskały uznanie światowej nauki.
Ukończyła paryski Uniwersytet Sorbonę (matematyka, fizyka). Otrzymała
dwie nagrody Nobla: w 1903 z
fizyki (z mężem Piotrem Curie) i w 1911
z chemii (samodzielnie). Prowadziła pionierskie badania z pierwiastkami
promieniotwórczymi radem i polonem, co pomogło poznać zjawisko promieniotwórczości.
Była rzeczywiście niezwykłą kobietą w historii nauki i prawdopodobnie
najsłynniejszą (pierwsza kobieta w Europie, która uzyskała doktorat z
nauk przyrodniczych, pierwsza kobieta, która uzyskała nagrodę Nobla z
fizyki, pierwsza kobieta wykładowca, profesor i kierownik laboratorium
na Sorbonie, pierwsza osoba, która otrzymała dwukrotnie nagrodę Nobla,
pierwsza matka córki - laureata nagrody Nobla, pierwsza kobieta pochowana
w paryskim Panteonie).
Kiedy wybuchła I wojna światowa opuściła swoje laboratorium i pracę naukową poświęcając się diagnostyce radiologicznej na polu walki. Ta córka polskiego narodu wychowana na tradycjach powstańczych, napisała w liście do ministra wojny Francji, Langevina: "nie mogę służyć własnej ojczyźnie, będę służyć przybranej".
We Francji stworzyła przyfrontową radiologiczną służbę sanitarną, którą kierowała i w której osobiście pracowała. Zorganizowała sieć 200 stałych pracowni rtg a także 20 ruchomych, umieszczonych na samochodach, w których wykonano około 1,1 mln badań radiologicznych. Skłodowska organizowała szkolenia dla lekarzy i techników.
Działalność Skłodowskiej miała ogromne znaczenie w czasie wojny ale także przyczyniła się do upowszechniania stosowania promieni X w medycynie francuskiej.
Skłodowska organizowała szkolenia dla radiologów amerykańskiej armii.
Była pierwszą kobietą odznaczoną złotym medalem przez Radiological Society
of North America (1922) i American College of Radiology (1931).
Była także honorowym prezydentem III Międzynarodowego Kongresu Radiologii.
Jako pierwsza osoba otrzymała tytuł członka honorowego Polskiego Lekarskiego
Towarzystwa Radiologicznego.
Maria Skłodowska-Curie z córką Ireną prowadzi kurs dla radiologów amerykańskiej
armii w 1918.
Karta tytułowa programu XII Zjazdu Lekarzy
i Przyrodników Polskich (1925)
Polskie Lekarskie Towarzystwo Radiologiczne (PLTR) zostało założone podczas
XII Kongresu Polskich Lekarzy i Naturalistów (13-15.07.1925) w Warszawie.
Pierwszym prezesem został profesor Karol Mayer.
Prof. Karol Mayer - pierwszy prezes PLTR
Profesor Zygmunt Grudziński
(1870-1929)
W
1926 Towarzystwo rozpoczęło wydawanie pisma naukowego "Polskiego
Przeglądu Radiologii" (wcześniej, od 1907, w piśmie "Nowiny
Lekarskie" wydawanym w Poznaniu redagowano dział "Radiologia").
Pierwszym redaktorem naczelnym został docent Zygmunt Grudziński, zankomity
polski radiolog. Opracował własną metodę lokalizacji ciał obcych w gałce
ocznej, stosowaną jeszcze obecnie.
Grudziński Z.: Nowa uproszczona metoda rentgenograficzna dokładnego
umiejscowienia ciał obcych metalicznych w gałce ocznej (metoda nakładania
schematów). Polski Przegląd Radiologii 1929; IV, 1:45-80
Polski Przegląd Radiologii - pierwszy numer
z 1926
Doc. Adam Elektorowicz
(1888-1961)
Leszczyński S: Historia radiologii polskiej na tle światowej. Wyd.Medycyna Praktyczna 2000
Aparat rtg produkcji polskiej firmy Walkowski (1939) i reklamy polskich aparatów
Pierwsze polskie aparaty wytwarzające promienie Roentgena zestawiane były
w oparciu o elementy znajdujące się w laboratoriach fizycznych bądź chemicznych.
Na przełomie XIX i XX wieku zaczęto kupować aparaturę produkcji fabrycznej,
głównie firm niemieckich a w okresie późniejszych francuskich i amerykańskich.
Wraz z rozwojem diagnostyki rentgenowskiej, również na ziemiach polskich
podejmowano próby jej udoskonalenia a także wytwarzania. W 1912, w Warszawie
produkcje aparatów przenośnych (Induktor-Progress) podjęła firma Trojanowski
i Markson; wytwarzała je do 1914. Mały aparat rtg skonstruowano w 1925
w firmie Woźniak - otrzymał złoty medal na wystawie lekarskiej w Warszawie
w 1925. W 1934 w Warszawie założono dużą fabrykę lamp rentgenowskich Rurix.
Wytwarzaniem aparatów rentgenowskich zajmowało się także szereg mniejszych
zakładów jak Jana Babickiego, Braci Borkowskich, Zygmunta Lisieckiego
czy Feliks Walkowski.
Niezależnie od tego, w kilku wytwórniach polskich montowano aparaty zagranicznych
konstrukcji.
Istniało także szereg firm, które produkowały akcesoria, czy elementy
aparatury rentgenowskiej. Wśród tych wyrobów wiele zostało zaprojektowanych
przez polskich lekarzy lub inżynierów. Najciekawsze z nich:
- W latach 1913/14 prof. Antoni Cieszyński opracował szereg przyrządów ułatwiających radiologiczne badania stomatologiczne,
- W 1914 dr Henryk Wachtel opracował lokalizator w przypadku wykonywania podwójnego zdjęcia z przesunięciem filmu, a w 1917 bathykopsometr, czyli skalę pionowo-głębokościową do zabiegów rentgenowskich (usuwanie ciał obcych),
- W 1922 Henryk Golberg opracował przyrząd do regeneracji lamp jonowych.
- W 1925 doc. Zygmunt Grudziński opracował modyfikacje tzw. ekranu Peltasona, ochraniającego radiologa przed odkasływaniem przez chorego w czasie prześwietlania,
- W 1925 dr Józef Jaxa Chania-Dębicki opracował projekt aparatu do badań rentgenologicznych w weterynarii; projekt został przedstawiony w czasie Międzynarodowego Kongresu Radiologicznego w 1925 w Londynie,
- W 1926 inż. Jan Bajoński tubus przeznaczony do "aparatów o silnem napięciu" z zastosowaniem wysokich kilowoltów,
- W 1926 inż. Tadeusz Skrzywan opracował udaną modyfikację transformatorów rentgenowskich; projekt nabyła firma Siemens,
- W 1927 Franciszek Woźniak opracował własnej konstrukcji przyrząd do badania dwunastnicy,
- Firma Zygmunta Lisieckiego produkowała kasety do zdjęć rtg, statyw do lamp "Metalix" oraz przyrząd zwany punktograf (zmniejszał czterokrotnie rysunek kreślony dermografem na szybie ekranu rtg),
- W 1935 radiolog, profesor Stanisław Januszkiewicz uzyskał patent (Nr 218782 z 19.08.1935) na metodę ograniczania wiązki promieniowania jonizującego za pomocą światła widzialnego, co jest obecnie powszechnie realizowane w tzw. przesłonach głębinowych,
- W latach 1936-39 kratka projektu inż. Gustawa Choroszczaka przewyższała
jakością konstrukcje zagraniczne.
Czajkowski A: Przemysł obcy a pierwociny wytwórczości rentgenotechnicznej polskiej. Polski Przegląd Radiologii 1928; 3:78-88
Leszczyński S: Historia radiologii polskiej na tle światowej. Wyd.Medycyna Praktyczna 2000
Pierwszą, na ziemiach polskich, wytwórnię papierów fotograficznych
założył w 1888 Piotr Lebiedziński w Warszawie. Produkowano w niej także
papiery fotograficzne używane do badań rentgenowskich. W 1933 zakład zreorganizowano
i zmodernizowano (przyjął nazwę FOTON) - produkowano w nim filmy i odczynniki
do radiografii. W 1933-36 powstała w Warszawie fabryka FOTO (w oparciu
o tradycje firmy obić i papierów - Franaszek - istniejącej od 1829) produkująca
materiały fotograficzne. W 1939, w czasie II wojny światowej, fabryka
FOTO przejęła sprzęt i pracowników zniszczonej fabryki FOTON. Filmy rentgenowskie
wytwarzała także fabryka Alfa w Bydgoszczy a także poznańska firma Ewi.
W latach 30 firma Nasierowski i Ska produkowała środki cieniujące lipiodol i tenebryl (do urografii).
Profesor Witold Zawadowski
(1889-1980)
W latach 30. XX wieku ważną rolę w rozwoju polskiej radiologii odegrał
profesor Witold Zawadowski. Rozpoczęto intensywne szkolenie młodych radiologów
oraz zintensyfikowano pracę naukową. Praca Zawadowskiego "O cieniach
towarzyszących przyżebrowych" wprowadziła jego nazwisko do światowej
literatury medycznej, stając się klasycznym źródłem cytowanym w wielu
podręcznikach rentgenodiagnostyki na świecie.
Zawadowski W: O cieniach towarzyszących przyżebrowych. Polski Przegląd
Radiologii, 1931; 6:399-43)
Zawadowski W. Uber die schattenbildunger an der Lungen-Weichteilgrenze.
Fortschr. Geb. Rontgenstr, 1936; 53: 273-291
Podręcznik radiologii Stanisława Rubinrota
(Warszawa 1931)
W roku 1931 polscy radiolodzy otrzymali obszerny i nowoczesny podręcznik
"Zarys rentgenologji - podręcznik dla lekarzy i słuchaczy medycyny"
(wyd. Gebether & Wolf) autorstwa dr Stanisława Rubinrota.
Polski Słownik Lekarski -
Radiologiczny i światłoleczniczy
(Warszawa 1933)
W roku 1932, pod redakcją doc Zygmunta Grudzińskiego, wydano w Warszawie "Polski Słownik Lekarski Radjologiczny i Światłoleczniczy" (w języku polskim, niemieckim, francuskim, angielskim i łacińskim). Spełnił on istotną rolę bowiem ujednolicił język używany w codziennej pracy radiologów a także w pracach dydaktycznych i naukowych.