Historia Radiologii Polskiej

Opracowali Stanisław Leszczyński i Andrzej Urbanik
Na podstawie "Historia radiologii polskiej na tle radiologii światowej"- pod redakcją Stanisława Leszczyńskiego (Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2000)

Początki Radiologii w Polsce - wiek XIX

W czasie kiedy Roentgen dokonał swojego epokowego odkrycia, Polska nie istniała jako organizm państwowy, podzielona pomiędzy sąsiednie Austrię, Rosję i Prusy. Głównymi ośrodkami były następujące miasta: w zaborze rosyjskim - Warszawa i Wilno, w pruskim - Poznań, a w austriackim Kraków (funkcjonował tam nieprzerwanie, założony w 1364 roku Uniwersytet Jagielloński) i Lwów. Polacy, jakkolwiek pozbawieni własnych instytucji państwowych zachowali swój język, wiarę i narodową tradycję. Mimo zaborów kwitła polska sztuka, literatura, muzyka a także nauka i życie gospodarcze. Polacy korzystali z każdej nadarzającej się okazji aby odzyskać niepodległość - między innymi zangażowali się wojny napoleońskie ale też sami organizowali narodowe powstania. Dzięki determinacji i znakomitemu wykorzystaniu sytuacji politycznej, pod koniec I Wojny Światowej, Polska w roku 1918 odzyskała niepodległość

 

 

Pierwsze wiadomości o wielkim odkryciu Konrada Wilhelma Roentgena podał krakowski "Czas" już 8 stycznia 1896 r., powołując się na informacje wiedeńskiej "Presse" z dnia 5 stycznia 1896. W krótkim opisie podano sposób uzyskiwania promieni X oraz ich hipotetyczne zastosowanie. Zaznaczono przy tym, że "rzecz wygląda na prima aprilis, lecz jest w kołach poważnych poważnie traktowana".

Pierwsza wiadomość o odkryciu Roentgena w polskiej prasie
Dziennik "CZAS" (Kraków, 8.01.1896)

 
W następnych dniach pojawiło się w polskiej prasie wiele publikacji na ten temat zarówno w licznych dziennikach jak i w tygodnikach i czasopismach naukowych. Już w styczniu 1896 został przetłumaczony na język polski I Komunikat Roentgena przez dr Stanisława Srebrnego. Zawierał on także informacje o zebraniu z dnia 25.01.1896 w Warszawie i prezentacji zdjęć wykonanych przez prof. W. Biernackiego. Srebrny wspomniał również o eksperymentach prof. Franciszka Dobrzyńskiego, który 9 lipca 1890 we Lwowie stwierdził, że "fale elektromagnetyczne, otrzymywane według metod Hertza, przenikają przez drzewo, jakkolwiek ono jest izolatorem elektrycznym; przekonał się on dalej, że fale te działają na czułą płytę fotograficzną tak, jak zwykłe światło; ekspozycja jednak trwała 3 godziny". Srebrny pisze dalej, że rezultaty swych dociekań przedstawił Dobrzyński na posiedzeniu Akademii Umiejętności w Wiedniu i ogłosił w jej protokołach "Ueber die photographische Wirkung der elektromagnetischen Wellen" a praca została opublikowana także w języku angielskim w 1891 w Philosophical Magazine (Vol. 31. Page 75).
 

     

D-r Wilhelm Konrad Röntgen. Profesor zwyczajny Uniwersytetu w Würzburgu: O Nowym Rodzaju Promieni. Z oryginału przełożył, wstępem opatrzył S. Srebrny. Warszawa. Nakładem Księgarni Paprockiego i S-ki. 1896 Styczeń.
 

 

  
Pierwsze polskie tłumaczenie komunikatu Roentgena (Warszawa, 30.01.1896)


 


Profesor Karol Olszewski (1846-1915)


 
Pierwsze polskie zdjęcie rtg
(Kraków, 8-15.01.1896)

 
Wkrótce rozpoczęły się pierwsze doświadczenia z promieniami X.
W Krakowie w okresie 8-15 stycznia 1896 r. profesor chemii UJ Karol Olszewski (ten sam, który razem z profesorem Wróblewskim po raz pierwszy skroplił powietrze) wykonał za pomocą rurki Plückera (zrekonstruowany aparat Olszewskiego znajduje się w zbiorach Muzeum UJ) różne zdjęcia eksperymentalne a szczególnie przycisku do papieru z brązu w kształcie jaszczurki i zdjęcie ręki ludzkiej. Zdjęcia te zostały odnalezione w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Informacje o tych eksperymentach podał krakowski CZAS w dniu 21 stycznia 1896.
 

Pierwszy polski aparat rtg
(Kraków, styczeń 1896)

Pierwsze polskie zdjęcie rtg człowieka
(Kraków, 8-15.01.1896)

Informacja prasowa o badaniach rtg Olszewskiego
(Kraków, 21.01.1896)
 

 

Adam Władysław
Rzewuski (1861-1943)

  
W tym samym czasie, w pierwszej połowie stycznia 1896, w Szwajcarii (Davos), udane zdjęcia rtg wykonał Polak Adam Władysław Alexander Rzewuski. Do Szwajcarii przyjechał w 1879 na leczenie ciężkiej astmy. Po wyleczeniu zaczął uprawiać wspinaczkę wysokogórską i założył klub alpinistyczny. W czasie pobytu w Davos prowadził badania doświadczalne z zakresu fizyki, chemii i botaniki. Zajmował się także fotografią; w 1895 w Salzburgu otrzymał złoty medal za zdjęcia Alp. Laboratorium Rzewuskiego, w którym wykonał pierwsze w Szwajcarii zdjęcia rtg, przekształciło się w gabinet a potem instytut rentgenowski. Organizował pracownie rtg w licznych miejscach w Szwajcarii a także kursy dla lekarzy i techników. Został honorowym członkiem Towarzystwa Lekarskiego i honorowym obywatelem Davos.
Rzewuski A. Chemische Wirkung der X-Strahlen. Naturwiss Rdsch 1896; 11:419-420
Ferdmann J: Alexander Rzewuski als Pionier der Rontgenologie in der Schweiz, Davoser Revue, 1943;3
Leszczyński S., Borkowski T: Adam Władysław Alexander Rzewuski (1861-1943) - nieznany w Polsce pionier radiologii. Polski Przegląd Radiologii 2001; 4:48-52
 

Pierwsze polskie
zdjęcie rtg wykonane
ze wskazań klinicznych
(Kraków, luty 1896)

Na początku lutego 1896, profesor Karol Olszewski wraz ze swym asystentem dr T. Estreicherem wykonał pierwsze polskie zdjęcie ze wskazań klinicznych (u chorego skierowanego przez chirurga prof. Alfreda Obalińskiego). Na podstawie tego zdjęcia rozpoznano zwichnięcie w stawie łokciowym. W dniu 11 lutego doniósł o tym "Czas" i tego samego dnia prof. Olszewski omówił swoje doświadczenia z promieniami X na posiedzeniu Towarzystwa Przyrodników.
Estreicher T.: Promienie Röntgena. Doświadczenie krakowskie. Tygodnik Ilustrowany 1896; 8, z 22 lutego

 

Dr Tomasz Drobnik
(1858-1901)

  
W tym samym czasie podobne badania przeprowadzał chirurg dr Tomasz Drobnik w pracowni Gimnazjum Realnego im Bergera w Poznaniu, przy pomocy profesora fizyki dr Kargera. Drobnik przedstawił swe doświadczenia na zebraniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w dniu 7 lutego 1896. Niestety zdjęcia te nie zachowały się.
Drobnik T.: O zastosowaniu X-promieni Röntgena w chirurgii. Nowiny Lekarskie 1896; VIII: 135
  31 stycznia 1896 we w Lwowie, w Towarzystwie Lekarskim Lwowskim, odczyt o promieniach Roentgena wyglosił profesor Jan Zakrzewski. Warto zwrócić uwagę, że we Lwowie intensywne badania z użyciem lampy Crooksa prowadził fizyk Czesław Badaszewski. Swoje doświadczenia przedstawił także w środowisku lekarskim w czasie zebrania w dniu 4 marca 1882.
Badaszewski Cz.: Wiliam Crookes, wynalazca radiometru, czyli młynka który w rozrzedzonych gazach wiruje pod wpływem promieni światła i ciepła. Przegląd Lekarski, 1882; 28 (RXXI): 385-386, Sprawozdanie z posiedzenia Towarzystwa Lekarskiego Galicyjskiego
 

Professor Wiktor Biernacki (1869-1918)

W dniu 18 lutego 1896 znany fizyk warszawski, prof. Wiktor Biernacki miał wykład na zebraniu Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego na temat promieni X, ilustrowany jego własnymi zdjęciami rentgenowskimi wykonanymi w dniu 25 stycznia 1896 r.
Biernacki W: Fotografie otrzymane za pomocą promieni Roentgena. Pamiętniki Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. 1896 1: 255 (18 luty 1896).
Na podstawie własnych doświadczeń, Biernacki zaproponował użycie przesłon w aparacie rentgenowskim.
Biernacki W: Kilka uwag praktycznych o fotografii za pomocą promieni Roentgena. Wszechświat, 1896; 11: 161-166

 

Pierwszy polski artykuł naukowy z dziedziny radiologii (Kraków, 22.02.1896)
 

 
Pierwszy polski naukowy artykuł z zakresu radiologii został opublikowany przez chirurga prof. Alfreda Obalińskiego. Opisano w nim pierwsze badanie kliniczne (zdjęcia rtg łokcia) wykonane w Krakowie przez prof. Olszewskiego dla potrzeb chirurgów.
Obaliński A.: O zużytkowaniu promieni Röntgena w celach dyagnostycznych. Przegląd Lekarski 1896; XXXV, 8: 93-94 (22 luty 1896)

Okładka pierwszej polskiej monografii na temat promieni X

 W sumie, w roku 1896 ukazało się w polskiej prasie naukowej 15 publikacji na temat zastosowania promieni rtg w diagnostyce. Wśród nich znalazła się monografia na temat promieni X - "Ciemne promienie światła a w szczególności roentgenowskie w teoryi i praktyce. Jej autorem był fizyk Zygmunt Korosteński ze Lwowa.

 

Profesor Walery Jaworski (1849-1925)

Artykuł prof. Jaworskiego
(Kraków, 21.08.1897)

 
Na przełomie stycznia i lutego 1896, powstały pierwsze polskie pracownie rtg. W Warszawie pierwszą była prywatna pracownia Mikołaja Brunnera. W Krakowie pierwsza pracownia radiologiczna została zlokalizowana przy Klinice Lekarskiej UJ (ul. Kopernika 7). Jej założycielem i kierownikiem był dr Walery Jaworski, późniejszy profesor UJ i kierownik Kliniki Lekarskiej (był wybitnym gastrologiem i odkrywcą Helicobacter pylori). Rozpoczął on stosowanie badań rtg w chorobach wewnętrznych. Był jednym z pionierów światowej radiologii i wniósł do niej istotne osiągnięcia. Najbardziej istotne fakty to opisanie konkrementów żołciowych a także pierwsze na świecie badanie żołądka z użyciem środka kontrastowego - dwutleniek węgla.

Jaworski przedstawił swoje wnioski:"
"Kamienie żółciowe dają tylko wtedy cienie, jeżeli składają się z soli wapiennych lub barwnika krwi"...
"Aby żołądek dobrze uwydatnić, wydmiemy go wodą sodową lub proszkiem burzącym, to miejsce jasne na ekranie odpowiadające żołądkowi się powiększy, przybierze postać jakby wydętego pęcherza..."
Jaworski Walery: Znaczenie Rozpoznawcze X-prześwietlenia. Przegląd Lekarski 1897; 34:435-6 i 35:449-450

 

Dr Mikołaj Brunner
(1840-1914)

 

W pionierskim okresie polskiej radiologii ważną postacią był Mikołaj Brunner z Warszawy. Miał on znakomite przygotowanie lekarskie i w zakresie fizyki, szczególnie dotyczące elektryczności. W badaniach eksperymentalnych używał takich samych lamp Crookes'a jak Roentgen. Już w końcu stycznia 1896 r. otworzył prywatną pracownie rentgenowską, która służyła również chorym szpitali warszawskich. We współpracy z inżynierami Pawłem Lebiedzińskim i Bogdanem Zatorskim dokonał wielu wynalazków i usprawnień (ekran wzmacniający, nowej konstrukcji lampy, maszyny statyczne i przerywacze rtęciowe, rodzaj pierwotnego kołpaka i inne ).
Szczególnie ważny był fakt wyprodukowania ekranu wzmacniającego w 1896 przez inżyniera Piotra Lebiedzińskiego. Doświadczenia z użyciem tego udogodnienia przedstawił Brunner 19 maja 1896 na posiedzeniu w Warszawskim Towarzystwie Lekarskim: "wspomnieć tu jeszcze pragnę, że o wiele przyspiesza otrzymanie dobrego obrazu nakładanie na klisze owych fluoryzujących substancji - związku cyjanu z barem i platyną lub potasu i platyny. Odkrycie to po raz pierwszy zostało zrobione przez inż. chemika P. Lebiedzińskiego, później nieco przez prof. S.P. Thompsona w Londynie.
Brunner M: O promieniach Rontgena. Gazeta Lekarska 1896; 16: 818
Brunner skonstruował kołpak poprzez otoczenie z zewnątrz lampy cynfolią co umożliwiało lepsze ukierunkowanie wiązki, skrócenie czasu ekspozycji i zwiększenie ostrości obrazu. Wprowadził także udoskonalenia konstrukcji lampy rtg według własnego projektu.
Brunner M: O prześwietlaniu ciała ludzkiego za pomocą promieni Roentgen’a w celach diagnostycznych. Pamiętniki Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego 1896; 4 (T. XCII): 1172-1173
Jego liczne publikacje i wykłady na temat stosowania promieni X popularyzowały wysoki poziom ówczesnej radiologii.
Brunner L. Mikołaj w: Biografie: Historia Polskiej Radiologii, cz. III; Pruszyński B, Wilamska E.: Mikołaj Ludwik Brunner - Pionier polskiej radiologii. Zdrowie Publiczne 1991; 4:1
Sokołowski L.: Mikołaj Ludwik Brunner. Pamiętniki Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. 1914; 110: 245

 

Pierwsze polskie
podręczniki radiologii
(Kraków, 1900 i 1902)

 
Pierwsze polskie podręczniki radiologiczne wydano w Krakowie. Pierwszy w 1900, którego autorem był Mieczysław Nartowski (Nartowski M.: Promienie Roentgena i ich zastosowanie do celów rozpoznawczych i leczniczych. Wyd. A. Krzyżanowski), a autorem kolejnego, z 1902 był Artur Frommer (Frommer A.: Badanie promieniami Roentgena i jego rozwój w ostatnich dwóch latach. Wyd. CZAS).

Do tego czasu ukazało się szereg publikacji z zakresu radiologii autorstwa polskich lekarzy. Szczególnie ciekawe były opisujące:

* Pierwsze zastosowanie w Polsce azotanu bizmutu do obserwacji ruchomości
żołądka
Kozłowski W.M: Z dziedziny radiografii i radioskopii. Wszechświat 1898;
37: 577-581 i 38: 601-603
* Zastosowanie promieni X w wenerologii
Kozerski A: Kość promieniowa, dotknięta późnym przymiotem, zdjęta
sposobem Roentgena. Medycyna 1897; T. XXV, 11: 243-246
* Pierwsze zastosowanie promieni rtg do wykrywania ciał obcych w okulistyce
Gałęzowski K: O promieniach Roentgena w okulistyce i o zastosowaniu ich do
wykrywania ciał obcych. Przegląd Lekarski 1897; 34:191
Gałęzowski K: Des Rayons Roentgen en ophtalmologie et le leur emploi pour
la decouvertr der corps etrangers dans l’oeil. Recueillement d’Ophtalmologie,
1897; seria III, T. XIX, Nr 68: 75
* Diagnostykę guzów śródpiersia
Puławski A: Guz śródpiersia przedniego (tumor mediastini anterioris).
Przyczynek do znaczenia rozpoznawczego promieni Roentgen’a.
Gazeta Lekarska 1898; 25 (XXXIII): 664-648
* Radiologiczną diagnostykę układu oddechowego
Jaworski W: Beitrag zur diagnostichen X-Durchstrahlung der
Respirationsorgane. Wienier Klinische Wochenschrift 1897; X, 702-703
* Zastosowanie promieni X w medycynie wewnętrznej
Jaworski W: Znaczenie rozpoznawcze X-prześwietlenia. Przegląd Lekarski
1897; (XXXVI), 34: 435-436 i 35: 449-450
* Zastosowanie promieni X w urologii
Herman M: O znaczeniu rozpoznawczem promieni Roentgena w kamicy nerkowej. Przegląd Lekarski 1899; (XXXVIII), 6: 71-72
* Zastosowanie promieni X w gastroenterologii
Mintz S., Brunner M: Przypadek uchyłku przełyku i zdjęcia jego za pomocą
promieni Roentgena. Pamiętniki Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego 1898; XCIV, 2:499
* W lokalizacji ciał obcych
Szteyner W: Kula wyjęta z przepony i rentgenogram, na którym widać cień tej kuli. Pamiętniki Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego 1900; XCVI, 1: 151
Stembo L: Das Rontgogram eines metallischen Essloffels in der Speiserohre eines erwachsenen Geisteskranken. Deutsche medizinische Wochenschrift 1900; XXVI: 774

Lata 1901-1939