Strona główna » Początki Radiologii w Polsce - XIX wiek

Początki Radiologii w Polsce - XIX wiek

A+ A-
 

  W czasie kiedy Roentgen dokonał swojego epokowego odkrycia, Polska nie istniała jako organizm państwowy, podzielona pomiędzy sąsiednie Austrię, Rosję i Prusy. Głównymi ośrodkami były następujące miasta: w zaborze rosyjskim - Warszawa i Wilno, w pruskim - Poznań, a w austriackim Kraków (funkcjonował tam nieprzerwanie, założony w 1364 roku Uniwersytet Jagielloński) i Lwów. Polacy, jakkolwiek pozbawieni własnych instytucji państwowych zachowali swój język, wiarę i narodową tradycję. Mimo zaborów kwitła polska sztuka, literatura, muzyka a także nauka i życie gospodarcze. Polacy korzystali z każdej nadarzającej się okazji aby odzyskać niepodległość - między innymi zaangażowali się wojny napoleońskie ale też sami organizowali narodowe powstania. Dzięki determinacji i znakomitemu wykorzystaniu sytuacji politycznej, pod koniec I Wojny Światowej, Polska w roku 1918 odzyskała niepodległość.

  Pierwsze wiadomości o wielkim odkryciu Konrada Wilhelma Roentgena podał krakowski "Czas" już 8 stycznia 1896 r., powołując się na informacje wiedeńskiej "Presse" z dnia 5 stycznia 1896. W krótkim opisie podano sposób uzyskiwania promieni X oraz ich hipotetyczne zastosowanie. Zaznaczono przy tym, że "rzecz wygląda na prima aprilis, lecz jest w kołach poważnych poważnie traktowana".

  W następnych dniach pojawiło się w polskiej prasie wiele publikacji na ten temat zarówno w licznych dziennikach jak i w tygodnikach i czasopismach naukowych. Już w styczniu 1896 został przetłumaczony na język polski I Komunikat Roentgena przez dr Stanisława Srebrnego. Zawierał on także informacje o zebraniu z dnia 25.01.1896 w Warszawie i prezentacji zdjęć wykonanych przez prof. W. Biernackiego. Srebrny wspomniał również o eksperymentach prof. Franciszka Dobrzyńskiego, który 9 lipca 1890 we Lwowie stwierdził, że "fale elektromagnetyczne, otrzymywane według metod Hertza, przenikają przez drzewo, jakkolwiek ono jest izolatorem elektrycznym; przekonał się on dalej, że fale te działają na czułą płytę fotograficzną tak, jak zwykłe światło; ekspozycja jednak trwała 3 godziny". Srebrny pisze dalej, że rezultaty swych dociekań przedstawił Dobrzyński na posiedzeniu Akademii Umiejętności w Wiedniu i ogłosił w jej protokołach "Ueber die photographische Wirkung der elektromagnetischen Wellen" a praca została opublikowana także w języku angielskim w 1891 w Philosophical Magazine.

 

  Wkrótce rozpoczęły się pierwsze doświadczenia z promieniami X.
W Krakowie w okresie 8-21 stycznia 1896 r. profesor chemii UJ Karol Olszewski (ten sam, który razem z profesorem Wróblewskim po raz pierwszy skroplił powietrze) wykonał za pomocą rurki Plückera (zrekonstruowany aparat Olszewskiego znajduje się w zbiorach Muzeum UJ) różne zdjęcia eksperymentalne a szczególnie przycisku do papieru z brązu w kształcie jaszczurki i zdjęcie ręki ludzkiej. Zdjęcia te zostały odnalezione w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Informacje o tych eksperymentach podał krakowski Czas w dniu 21 stycznia 1896.

  W tym samym czasie, w pierwszej połowie stycznia 1896, w Szwajcarii (Davos), udane zdjęcia rtg wykonał Polak Adam Władysław Alexander Rzewuski. Do Szwajcarii przyjechał w 1879 na leczenie ciężkiej astmy. Po wyleczeniu zaczął uprawiać wspinaczkę wysokogórską i założył klub alpinistyczny. W czasie pobytu w Davos prowadził badania doświadczalne z zakresu fizyki, chemii i botaniki. Zajmował się także fotografią; w 1895 w Salzburgu otrzymał złoty medal za zdjęcia Alp. Laboratorium Rzewuskiego, w którym wykonał pierwsze w Szwajcarii zdjęcia rtg, przekształciło się w gabinet a potem instytut rentgenowski. Organizował pracownie rtg w licznych miejscach w Szwajcarii a także kursy dla lekarzy i techników. Został honorowym członkiem Towarzystwa Lekarskiego i honorowym obywatelem Davos.
    Estreicherem wykonał pierwsze polskie zdjęcie ze wskazań klinicznych (u chorego skierowanego przez chirurga prof. Alfreda Obalińskiego). Na podstawie tego zdjęcia rozpoznano zwichnięcie w stawie łokciowym. W dniu 11 lutego doniósł o tym Czas  i tego samego dnia prof. Olszewski omówił swoje doświadczenia z promieniami X na posiedzeniu TowarzystwaPrzyrodników.
  31 stycznia 1896 we w Lwowie, w Towarzystwie Lekarskim Lwowskim, odczyt o promieniach Roentgena wygłosił profesor Jan Zakrzewski. Warto zwrócić uwagę, że we Lwowie intensywne badania z użyciem lampy Crooksa prowadził fizyk Czesław Badaszewski. Swoje doświadczenia przedstawił także w środowisku lekarskim w czasie zebrania w dniu 4 marca 1882.

  W dniu 18 lutego 1896 znany fizyk warszawski, prof. Wiktor Biernacki miał wykład na zebraniu Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego na temat promieni X, ilustrowany jego własnymi zdjęciami rentgenowskimi wykonanymi w dniu 25 stycznia 1896 r. Na podstawie własnych doświadczeń, Biernacki zaproponował użycie przesłon w aparacie rentgenowskim.

  Pierwszy polski naukowy artykuł z zakresu radiologii został opublikowany przez chirurga prof. Alfreda Obalińskiego w Przeglądzie Lekarskim 22 lutego1896. Opisano w nim pierwsze badanie kliniczne (zdjęcia rtg łokcia) wykonane w Krakowie przez prof. Olszewskiego dla potrzeb chirurgów. W sumie, w roku 1896 ukazało się w polskiej prasie naukowej 15 publikacji na temat zastosowania promieni rtg w diagnostyce. Wśród nich znalazła się monografia na temat promieni X - "Ciemne promienie światła a w szczególności roentgenowskie w teoryi i praktyce. Jej autorem był fizyk Zygmunt Korosteński ze Lwowa. 

 

  Na przełomie stycznia i lutego 1896, powstały pierwsze polskie pracownie rtg. W Warszawie pierwszą była prywatna pracownia Mikołaja Brunnera. W Krakowie pierwsza pracownia radiologiczna została zlokalizowana przy Klinice Lekarskiej UJ (ul. Kopernika 7). Jej założycielem i kierownikiem był prof. UJ Walery Jaworski, późniejszy kierownik tej Kliniki (był wybitnym gastrologiem i odkrywcą Helicobacter pylori). Rozpoczął on stosowanie badań rtg w chorobach wewnętrznych. Był jednym z pionierów światowej radiologii i wniósł do niej istotne osiągnięcia. Najbardziej istotne fakty to opisanie konkrementów żółciowych a także pierwsze na świecie badanie żołądka z użyciem środka kontrastowego - dwutlenek węgla.

W artykule  Znaczenie Rozpoznawcze X-prześwietlenia (Przegląd Lekarski 1897; 34 i 35) Jaworski przedstawił swoje wnioski:
"Kamienie żółciowe dają tylko wtedy cienie, jeżeli składają się z soli wapiennych lub barwnika krwi"...
"Aby żołądek dobrze uwydatnić, wydmiemy go wodą sodową lub proszkiem burzącym, to miejsce jasne na ekranie odpowiadające żołądkowi się powiększy, przybierze postać jakby wydętego pęcherza..."

  W pionierskim okresie polskiej radiologii ważną postacią był Mikołaj Brunner z Warszawy. Miał on znakomite przygotowanie lekarskie i w zakresie fizyki, szczególnie dotyczące elektryczności. W badaniach eksperymentalnych używał takich samych lamp Crookes'a jak Roentgen. Już w końcu stycznia 1896 r. otworzył prywatną pracownie rentgenowską, która służyła również chorym szpitali warszawskich. We współpracy z inżynierami Pawłem Lebiedzińskim i Bogdanem Zatorskim dokonał wielu wynalazków i usprawnień (ekran wzmacniający, nowej konstrukcji lampy, maszyny statyczne i przerywacze rtęciowe, rodzaj

pierwotnego kołpaka i inne). Szczególnie ważny był fakt wyprodukowania ekranu wzmacniającego w 1896 przez inżyniera Piotra Lebiedzińskiego. Doświadczenia z użyciem tego udogodnienia przedstawił Brunner 19 maja 1896 na posiedzeniu w Warszawskim Towarzystwie Lekarskim: "wspomnieć tu jeszcze pragnę, że o wiele przyspiesza otrzymanie dobrego obrazu nakładanie na klisze owych fluoryzujących substancji - związku cyjanu z barem i platyną lub potasu i platyny. Odkrycie to po raz pierwszy zostało zrobione przez inż. chemika P. Lebiedzińskiego, później nieco przez prof. S.P. Thompsona w Londynie.
Brunner skonstruował kołpak poprzez otoczenie z zewnątrz lampy cynfolią co umożliwiało lepsze ukierunkowanie wiązki, skrócenie czasu ekspozycji i zwiększenie ostrości obrazu. Wprowadził także udoskonalenia konstrukcji lampy rtg według własnego projektu.
Brunner M: O prześwietlaniu ciała ludzkiego za pomocą promieni Roentgen’a w celach diagnostycznych. Pamiętniki Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego 1896; 4 (T. XCII): 1172-1173. Jego liczne publikacje i wykłady na temat stosowania promieni X popularyzowały

wysoki poziom ówczesnej radiologii.

  Pierwszy polski podręcznik radiologiczny Promienie Roentgena i ich zastosowanie do celów rozpoznawczych i leczniczych wydano w Krakowie w 1900. Jego autorem był Mieczysław Nartowski .

 

 
 

Copyright © 2016